A

Amsterdamse School: In Amsterdam ontwikkelde, maar ook elders voorkomende expressionistische stijl (1910 - 1930) in bouwkunst en kunstnijverheid met plastische, fantasierijke vormentaal, ornamenten in beeldhouwwerk of smeedwerk en kleurig materiaalgebruik. Vaak toegepast bij woningbouw, scholen en bruggen.

B

Beeldkwaliteitplan: Een samenhangend pakket van concrete aanbevelingen voor het veiligstellen, creeren en/of verbeteren van de beeldkwaliteit (van de architectuur en de openbare ruimte) in een bepaald gebied. Het beeldkwaliteitplan geeft in vormgevende zin een aanvulling op het stedenbouwkundig plan (zie verderop in de begrippenlijst).

Berlagiaans, Berlagianisme: Naar het werk van H. P. Berlage genoemde bouwstijl (1910 - 1925) gericht op vernieuwing van de architectuur met rationeel gebruik van vormen en materialen, veelal met toepassing van zware bakstenen gevels, rondbogen en enkele decoratieve blokken of banden.

Bestemmingsplan: Door de gemeenteraad vastgesteld plan dat bestemming en gebruik van gronden en bouwwerken in een bepaald gebied regelt door middel van voorschriften en kaarten.

Bouwvergunning: Vergunning als bedoeld in artikel 40, eerste lid van de Woningwet.

C

Complexen: Een ruimtelijk en functioneel samenhangend geheel zoals bijvoorbeeld fabrieksterreinen, boerderijen, medische en sociale voorzieningen.

Complexmatige bebouwing: Als één geheel ontworpen en uitgevoerde groep woningen deels met tuinen en voorzieningen en bijbehorend stratenpatroon, vaak met openbaar groen.

Context: Omgeving, situatie, geheel van omringende ruimtelijke kenmerken.

Cul de sac: doodlopende route, veel voorkomend in wijken met woonerven.

D

Deelplan: Voor een kleiner deel van een stad of wijk uitgewerkt (stedenbouwkundig) plan, veelal op basis van een eerder en voor een groter gebied ontworpen plan.

Diversiteit: Verscheidenheid, afwisseling, variatie.

E

Ensemble: Architectonisch en stedenbouwkundig compositorisch geheel.

F

Flat: Groot gebouw met meerdere verdiepingen, woonlagen met veelal gelijkvloerse appartementen.

Fort: Zelfstandig buiten de stad gelegen vestingwerk met omgrachting, hoofdwal en verdedigingsgebouwen. Vaak onderdeel van een grotere linie, bijvoorbeeld de Nieuwe Hollandsche Waterlinie.

Functionalisme: Internationale bouwtrend (1920 - 1940) waarbij het ontwerp is gebaseerd op een analyse van de functies van een gebouw (met name de indeling en de situering van de verschillende ruimten), veel aandacht wordt besteed aan de toetreding van licht en lucht (lintvensters, balkons, dakterrassen) en gebruik wordt gemaakt van moderne materialen (staal, glas, beton), blok- en cilindervormen, platte daken en witgepleisterde gevels zonder ornament.

G

Galerij: Gang aan de buitenkant van een (flat)gebouw die toegang verschaft tot de afzonderlijke woningen.

Gebouw: Elk bouwwerk, dat een voor mensen toegankelijke, overdekt, geheel of gedeeltelijk met wanden omsloten ruimte.

Geometrisch: Meetkundig, de leer van afmetingen, vormen en figuren, veelal gebruikt in tegenstelling tot "organisch".

Gevelgeleding: Onderverdeling van de gevel in kleinere vlakken. Verticale, horizontale of figuratieve indeling van de gevel door middel van gevelopeningen, metselwerk, inspringingen of andere gevelkenmerken en -detailleringen.

H

Hof, hofbouw: Vorm van (sociale) woningbouw waarbij binnen een gesloten dan wel half open bouwblok een openbaar binnenterrein is ingericht, meestal met een groene invulling. Nu vaak ook de benaming voor speculatief gebouwde rijen negentiende eeuwse arbeiderswoningen op achtererven.

Hybride compositie: Een samenstelling van ongelijksoortige elementen welke samen één geheel vormen.

I

Industriebebouwing: Bebouwing met een industriële bestemming.

K

Kop: In het algemeen gebruikt om de smalle kant van een gebouw aan te duiden (vaak grenzend aan de openbare ruimte).

L

Laagbouw: Één of twee lagen tellende bebouwing, veelal ééngezinswoningen.

Landschappelijke waarde: De aan het gebied toegekende waarde, gekenmerkt door het waarneembare deel van het aardoppervlak dat wordt bepaald door de onderlinge samenhang en beinvloeding van (levende en niet levende) natuur.

Lineair: Rechtlijnig, langgerekt.

M

Maaiveld: de gemiddelde hoogte van het terrein, grenzend aan de gevels op het moment dat een bouwvergunning wordt aangevraagd.

Massa: Zichtbaar volume van bebouwing.

Montagebouw: Bouwwijze waarbij gebruik gemaakt wordt van geprefabriceerde elementen die op de werkplaats worden samengevoegd.

N

Natuurlijke waarde: De aan een gebied toegekende waarde, gekenmerkt door geologische, geomorfologische, bodemkundige en biologische elementen, afzonderlijk dan wel in onderlinge samenhang.

Nieuwe Bouwen: Nederlandse variant op het "functionalisme".

Nieuwe Zakelijkheid: Zie Nieuwe Bouwen.

O

Ontsluiting: De toegang tot een gebouw, gebied of een terrein.

Oorspronkelijk: Origineel, aanvankelijke vorm, authentiek.

Openbaar groen: parken, plantsoen en speelveldjes die het gehele jaar voor een ieder toegankelijk zijn.

Organisch: Niet geometrisch maar wel meetbaar (ronde of vrije vormen), of volledig vormenloos (amorf).

Orthogonaal: Rechthoekig.

Oriëntatie: De hoofdrichting van het gebouw of object.

P

Planmatig: typering van een samenhangende stads- of dorpsuitbreiding waaraan in herkenbare mate een vooraf ontworpen uitvoeringsplan ten grondslag heeft gelegen.

Plint: Een duidelijk te onderscheiden horizontale lijn aan de onderzijde van een gebouw, ook wel de eerste bouwlaag grenzend aan de straat of buitenruimte.

Portiek: Naar de straatzijde geopend overdekt (trap)portaal, leidend naar de ingang van het gebouw.

Profiel: Beloop en/of tekening van een verticale doorsnede, kan betrekking hebben op een gebouw of bouwdeel of een straat met straatwanden.

Profilering: Aangebrachte vorm en maatvoering van profiel.

Portiek: Gemeenschappelijk trappenhuis en/of een terugspringende ruimte voor de straat- of toegangsdeur.

R

Rationalisme: Op persoonlijke grondslag naar vernieuwing en rationele vormentaal strevende bouwtrend (1900 - 1925), waarbij het dragende karakter van muren, bogen en pijlers wordt benadrukt, vaak met gebruik van schoon metselwerk en contrasterende (natuurstenen) blokken en banden, soms ook nadrukkelijk eigentijdse, vaak symbolische decoraties.

Renovatie: Vernieuwing.

Ritmiek: Regelmatige herhaling.

Rooilijn: Lijn die in het bestemmingsplan of bouwverordening aangeeft waarbinnen gebouwd mag worden.

Ruimtelijke ordening: Geheel van (wettelijke) maatregelen, plannen en studies met betrekking tot bestemming, gebruik en inrichting van gebieden zowel binnen als buiten de bebouwde kom.

S

Situering: Plaats van het bouwwerk in zijn omgeving.

Stads- of dorpsvernieuwing: Geheel van maatregelen ter verbetering en/of vervanging van bestaande bebouwing, functies, groenvoorziening en inrichting van de openbare ruimte in de reeds bestaande stads- of dorpscentra en uitbreidingswijken.

Stedenbouwkundig Plan: Samenhangend plan voor de (her)bouw van een stads- of dorpsdeel waarbij de bebouwing en open ruimten zijn afgestemd op vooraf bepaalde functie- en gebruikseisen.

Stijl: Architectuur of vormgeving uit een bepaalde periode of van een bepaalde stroming.

Stratenplan: Voor de aanleg van een wijk (of deel daarvan) ontworpen plan waarbij alleen de loop van de straten en de daardoor begrensde bouwblokken is aangegeven.

Streekplan: Door de provinciale staten vastgesteld beleidsplan waarin de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling van een (deel of streek van) de provincie in hoofdlijnen is aangegeven.

Structuur (historische, ruimtelijke): Samenhangend geheel van functies, bebouwing, beplanting en inrichting van de openbare ruimte zoals die zich in de loop van de tijd in een wijk, dorp, stad of landschap heeft ontwikkeld.

Structuurplan: Globaal beleidsplan voor de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling van een gemeente (of een deel daarvan) met kaarten en toelichting.

T

Traditionalisme: Verzamelnaam voor de naar historische bouwtradities teruggrijpende, conservatieve bouwstijlen (1900 - 1940), uitgevoerd in vele varianten.

U

Uitbreidingsplan: Ten dienste van de stads- of dorpsuitbreiding ontworpen plan waarop tenminste wegen, waterlopen, groenvoorzieningen, bouwblokken en bestemmingen zijn aangegeven.

V

Verdichting: Ontwikkeling waarbij tussen de reeds bestaande, doorgaans op ruime afstanden geplaatste gebouwen nieuwe bebouwing is of wordt opgetrokken.

Verkaveling: Verdeling van terreinen in herkenbaar begrensde delen, hetzij voor agrarisch gebruik, hetzij voor bebouwing.

Volkshuisvesting: Geheel van wettelijke maatregelen, plannen en/of studies met betrekking tot de bouw, financiering, (huur)prijzen, kwaliteit en toewijzing van (huur)woningen.

Voorstad: Buiten de middeleeuwse stadsmuren ontwikkelde buurt die bij een latere (veelal zeventiende eeuwse) stadsuitleg binnen de nieuwe omwalling is getrokken.

Voorzieningen: Voor bewoners ingerichte gebouwen met een sociale, culturele of verzorgende bestemming.

W

Welstand (als begrip): Schoonheid als esthetisch begrip geldend voor gebouwen en bouwwerken.

Woningwet: Wet op de volkshuisvesting, voor het eerst in werking getreden in 1902 enhandelend over woningkwaliteit, stads- en dorpsuitbreiding en financiering van de bouw van (sociale) woningbouwcomplexen.

Woonerven: Een (deel van een) wijk dat met name is ingericht als verblijfsgebied.